Múa rối nước Hải Phòng
QĐND – “Cả phường chúng tôi có 20 người tới dự khai mạc đầy đủ hết, diễn xong cho một số anh em về lo gặt lúa, một số ở lại đến hết hội. Còn lĩnh phần thưởng nữa chứ!”-Nghệ nhân Đỗ Văn Thiềng của phường rối Bảo Hà (xã Đồng Minh, huyện Vĩnh Bảo, Hải Phòng) hồ hởi nói.
Phấn chấn đi hội
Lần đầu tiên một cuộc Liên hoan Múa rối dân gian toàn quốc được Cục Nghệ thuật biểu diễn (Bộ VH-TT&DL) tổ chức tại Hải Dương từ 13 đến 18-6. Đây là lần đầu tiên tập hợp được 15 phường rối dân gian trong số hơn 20 phường rối ở các tỉnh đồng bằng sông Hồng, chế độ khen thưởng được BTC quy định trao như các hội thi nghệ thuật chuyên nghiệp.
20 triệu đồng là số tiền BTC hỗ trợ cho các phường rối đi tham dự Liên hoan, với số lượng trung bình mỗi phường rối 20 người, chi phí ăn ở trong 1 tuần ở Hải Dương để tham gia hội thi thì không đủ, nên mới có chuyện vui-như lời của ông Nguyễn Văn Khơi, phường rối Hồng Phong, huyện Ninh Giang, Hải Dương nói: Chúng tôi vừa gặt lúa vừa diễn rối!
Tiết mục “Trao trả gươm thần” của phường rối Nam Chấn (xã Hồng Quang, NamTrực, Nam Định). Ảnh: Thúy Hiền
Nói vui, nhưng là thật, có đoàn thì đợi diễn xong tiết mục của mình là lục đục gói ghém hành lý, đạo cụ để về; có đoàn sáng mai diễn thì tối hôm trước có mặt. Chỉ ông trưởng phường được “đặc cách” ở lại để giao lưu học hỏi kinh nghiệm với các phường rối khác từ đầu chí cuối Liên hoan.
Chuyện giấu nghề ở các phường rối-như trước kia người ta vẫn hay nói không gặp ở Liên hoan này. Ở góc này là rôm rả bí quyết đục đẽo, sơn vẽ con rối thế nào, ở góc khác là kể bí quyết diễn con rối ra sao… Mỗi người đều tự hào kể về nét độc đáo của rối làng mình.
Rối… đi tua
Có lẽ, những người dân ở các phường rối Hồng Phong, Đào Thục, Bảo Hà hay Gia Lộc… không còn lạ lẫm với hình ảnh có người đang cấy, cày… ngoài ruộng, chân lấm tay bùn, ấy vậy mà nghe tiếng loa gọi có khách du lịch đến đã bỏ ruộng, bỏ trâu chạy cuống cuồng về ao làng. Phút chốc họ thành diễn viên múa rối, điều khiển những con rối kể về các tích truyện mang đậm màu sắc cuộc sống nông thôn Việt Nam.
3 Giải A – Giải chương trình xuất sắc trao cho phường Thanh Hải (huyện Thanh Hà, Hải Dương), phường Bảo Hà và Nhân Hòa (huyện Vĩnh Bảo, Hải Phòng). 6 giải A – Giải tiết mục xuất sắc cho các tiết mục: Rước ảnh Bác Hồ (phường Bùi Thượng, Hải Dương); Tuồng Sơn Hậu – trích đoạn chém Tá (phường Tế Tiêu, Hà Nội); trò Thị Mầu lên chùa (phường Đông Các, Thái Bình); Múa hát văn (phường Nghĩa Trung, Nam Định); Rồng đốt lá đề, ngựa chiến trên dàn sóc (phường Thanh Hải, Hải Dương); Múa Tứ linh (phường Minh Tân, Hải Phòng). Giải tạo hình con rối xuất sắc cho phường Nam Chấn (xã Hồng Quang, huyện Nam Trực, Nam Định) và Đồng Ngư (huyện Thuận Thành, Bắc Ninh).
Ông Nguyễn Văn Khơi hồ hởi: “Mùa đông, có tháng phường Hồng Phong diễn đến 30 suất. Mùa hè thì ít hơn, mươi đến mười lăm tua. Nhiều làng không có phường rối, nhưng có các di tích văn hóa, khách du lịch đến đông, thì mời chúng tôi sang diễn”. Ông Khơi cũng là người được đánh giá là “nhanh nhạy” với thị trường du lịch khi thiết lập cho làng mình hẳn một tua du lịch đón khách quốc tế. Du khách tới Ninh Giang, được chiêm ngưỡng những tích trò rối truyền thống, được thưởng thức những món bánh cổ truyền, thăm đảo cò, thăm khu đền Khúc Thừa Dụ…
Có điều, thù lao cho nghệ sĩ rối làng hiện đang quá thấp. Như lời ông Khơi, mỗi tua biểu diễn, các công ty lữ hành chỉ trả có 700 đến 800.000 đồng/1 suất diễn. Nếu một ngày chỉ diễn một tua, thì thù lao của mỗi người cũng chỉ 30 đến 35.000 đồng.
Gian nan giữ rối
Nhiều năm nay, khi các nhà hát múa rối ở Hà Nội “làm ăn” phát đạt, đã có nhiều ý định rằng, ở các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ đang có khá nhiều các phường rối với những trò diễn độc đáo, đẹp… ví như các phường rối Nguyên Xá và Đông Các (huyện Đông Hưng, Thái Bình) còn được các Nhà hát Múa rối Thăng Long, Múa rối Trung ương về học hỏi lại không thoát khỏi ao làng-tức lên bậc chuyên nghiệp. Tuy nhiên, nhà nghiên cứu múa rối Lê Văn Ngọ phản đối: “Phường rối Đào Thục (Đông Anh, Hà Nội) đang nổi tiếng là thế, tách phường, định lập đoàn chuyên nghiệp, hỏng luôn cả phường rối. Nếu cứ lập đoàn chuyên nghiệp, thì khách du lịch cứ xem múa rối ở Hà Nội, họ háo hức đi xem rối ao làng làm gì?”.
Không dưới 10 phường (trong số 15) phường rối tham dự Liên hoan lần này cho biết, cơ quan quản lý văn hóa các địa phương từ chối việc hỗ trợ kinh phí khi biết BTC cấp 20 triệu đồng cho các phường rối. Có địa phương hứa hẹn, các cụ “làm nên chuyện” thì về địa phương thưởng!
Các phường rối hiện nay đang đứng trước nguy cơ “lão hóa”, hầu hết ở các phường nghệ nhân, diễn viên rối có độ tuổi từ 50 đến 80. “Mỗi ngày đi làm thợ nề, thợ phụ cũng còn được trả 100 đến 120 nghìn đồng. Múa rối được chăng hay chớ, tiền ít thì không thể kéo được những người trẻ tuổi vào cuộc. Chúng tôi chỉ còn cách động viên con cháu trong gia đình” – ông Thiềng nói.
Chúng tôi được biết các phường rối hiện nay cũng đều thuộc diện cha truyền con nối. Vì thế Liên hoan là dịp để các nhà quản lý văn hóa hiểu, quan tâm đến phương thức hoạt động và đời sống của các nghệ nhân các phường rối, từ đó đưa ra những định hướng để bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa rối dân gian.
VƯƠNG HÀ